Het Aanvalsvaartuig I

Eén van de grote raadsels van de Vijfde Kruistocht, is het aanvalsvaartuig dat gebruikt wordt om de Kettingtoren in de Nijl bij Damiate te veroveren. Hoe werkte het precies en hoe heeft het er uit gezien? 

Dit is wat de kruistochtprediker (en vermoedelijke architekt) Olivier van Keulen er over zegt in zijn 'Historia Damiatina:

"De HEER liet ons zien hoe we het moesten aanpakken en Hij zorgde ook voor een architect. De Duitsers en Friezen op hun beurt zorgden voor materiaal en arbeidskracht. Wij voegden twee schepen samen. We verbonden ze stevig, met touwen en balken om (door een hechte structuur) te voorkomen dat ze uiteen zouden drijven. We richtten vier masten op en evenzoveel ra's, met in de top een versterkt bolwerk, samengesteld uit balken en een vlechtwerk ter fortificatie. Ook bedekten we het geheel rondom en aan de bovenkant met huiden, ter bescherming tegen aanvallen van hun aanvalsmachine en tegen hun Grieks vuur. Onder het fort werd een ladder bevestigd. Hij werd opgehangen aan zeer sterke touwen en strekte tot veertien meter voorbij de boeg." Verder blijkt uit Oliviers verhaal dat aan het uiteinde van de ladder  een loopbrug zit, die in hoogte versteld kan worden. En lager op het schip bevindt zich nog een verstelbare loopbrug die gebruikt wordt om de voet van de toren aan te vallen. 

Hoe moet je je een dergelijk vaartuig voorstellen? Met die vraag heeft menig tekenaar zich in de afgelopen eeuwen bezig gehouden. Maar dat is iets voor een volgende keer.

(De Historia Damiatina in het manuscript MS Ff. 1.25.4 uit de Universiteitebibliotheek van Cambridge.)

De eerste aanval

In mijn editie van 'De verovering van Damiate' door Olivier van Keulen, staat een notitie dat ik het boekje in 2010 gekocht heb. De eerste keer dat ik het boekje las, was al veel eerder; ergens in de tweede helft van de jaren '90. Het hoeft dus niet te verbazen dat ik bepaalde passages erg goed ken:

'De hertog van Oostenrijk en de Hosptaalridders bevestigden twee ladders op twee schepen. De Ridders van de Duitse Orde en de Friezen brachten een derde schip in gereedheid, met borstweringen en een klein fort boven in de mast. (..) De ladders van de hertog en de Hospitaalridders werden rond 24 juni tegen de toren gericht en de Saracenen verdedigden haar manhaftig. De ladder van de Hospitaalridders werd vernield en stortte neer met de mast en sleurde de strijders mee. De ladder van de hertog begaf het op ongeveer het zelfde moment. Zo werden strijdvaardige en goed bewapende mannen ten hemel gevoerd. Hun lichamen werden weliswaar gebroken, maar hun ziel werd gekroond met het heerlijke martelaarschap. De Egyptenaren verheugden zich en bespotten ons luidkeels. Ze schreeuwden luidkeels, ze sloegen op trommels en bliezen op horens.'

Deze voor mij zo bekende scène zie ik dankzij Jouke's hand, sinds enkele dagen met geheel nieuwe blik. Ik sta te popelen om te zien hoe dit afloopt.

(De eerste poging om de Kettingtoren te veroveren - Jouke Nijman) 

De Stad in mijn Dromen

Na de lunch sprak professor Omran over de vestingwerken van Damiate. Ik was duidelijk niet de enige die zijn aanwezigheid op de Kruistocht-conferentie een beetje ongemakkelijk vond. De inleider merkte voor de zekerheid nog op dat de Egyptische geleerde zeer welkom was en dat de dramatische gebeurtenissen die we hier bespraken inmiddels bijna achthonderd jaar achter ons lagen. 

Zonder omwegen begon de oude professor te vertellen over de 13e eeuwse havenstad waar tegenwoordig niets meer van is terug te vinden. In uiterst rudimentair Engels schetste hij ons het beeld van een grote rechthoekige stad, omringd door een gracht en een drietal muren vol wachttorens en bastions. Ook de Kettingtoren wist hij vakkundig te reconstrueren aan de hand van Arabische bronnen. En om te onderstrepen dat zijn hele verhaal gebaseerd was op teksten, die nergens bevestigd worden door bouwhistorische of archeologische feiten, merkte Omran met sprankelende ogen meermaals op: 'But remember: this all not true. This all in my head. Right? Right!' Gelukkig toonde professor Omran bij zijn presentatie ook enkele schematische tekeningen.

Op basis van die schetsen en wat aantekeningen van de memorabele presentatie, heeft Jouke nu een 3D-reconstructie gemaakt. Natuurlijk blijft ieder beeld een 'educated guess', maar met de woorden van professor Omran kan ik zeggen: 'This is how I see city of Damietta when I dream.' 

(3D-reconstructie van Damiate - Jouke Nijman)

De verdwenen toren

Het grootste wapenfeit van de hele expeditie tegen Damiate is zonder twijfel de inname op 25 augustus 1218 van de Kettingtoren. Dit is een toren die midden in de Nijl staat en de toegang tot de stad en de rivier blokkeert.

Wanneer je de beschrijvingen van tijdgenoten leest, raak je onder de indruk van de constructie. De toren wordt 'Burg as-salsala' genoemd. Hij is 85 voet hoog en gebouwd op een kunstmatig eiland, met schuin aflopende oevers. De toren biedt ruimte aan een garnizoen van 300 man, met wapens en voorraden voor minstens een jaar. Tussen de toren en de stad is over de vaargeul een 55 meter lange ketting gespannen die meer dan 5000 kilo weegt. Ook ligt er een schipbrug, waarover gemakkelijk versterking en nieuwe voorraden aangevoerd kunnen worden. Tenslotte is de toren drie verdiepingen hoog en zó sterk dat aanhoudende aanvallen met trebuchets en ander werptuig niets uithalen. 

De verovering van de Kettingtoren heeft veel kunstenaars geïnspireerd tot heroïsche tekeningen, gravures en schilderijen. Maar hoe de toren er nu werkelijk uitgezien heeft, weet niemand. Kort na 1260 heeft de Egyptische sultan Baibars Damiate totaal verwoest, zodat geen vijand de stad ooit nog als bruggenhoofd zou kunnen gebruiken.

18e eeuwse interpretatie van de verovering.